Zapasy ze światem Zbigniewa Herberta : esej o życiu pisarzy w czasach pierwszych sekretarzy (Instytut Literatury, 2020)
Książka pyta nie tylko o finanse, ale również o osobiste wybory życiowe Zbigniewa Herberta (1924–1998). Czy jego antykomunistyczne poglądy są wyłącznie retoryką na użytek czytającej publiczności, czy też osobistą praktyką życiową twórcy? W jakim stopniu w jego twórczości epistolarnej przejawia się ekonomiczna rzeczywistość Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej, w której poeta spędził większość swego życia?Główna teza niniejszego opracowania jest prosta: choć Herbert w różnych okresach stosował odmienne taktyki literackiego przetrwania, które zależały od okoliczności zewnętrznych (głównie politycznych i ustrojowych) oraz od jego pozycji na rynku literackim, to – mimo zmian ustrojowych, perturbacji politycznych oraz okoliczności osobistych – postępował według stałej strategii życia z literatury bez podejmowania prac pozaliterackich. Herbert wybrał wolnorynkową strategię egzystencji. Z powodów od niego niezależnych odstąpił od tej zasady jedynie na krótko, w latach 1953–1957, kiedy poddał się rygorowi obowiązku pracy, oraz zaraz po Październiku, kiedy na krótko został dyrektorem biura Związku Kompozytorów Polskich. Osobną cezurę stanowi też wyjazd na Zachód. Od tej pory poeta będzie funkcjonował jednocześnie w Polsce i na Zachodzie.Zbadanie konsekwencji i prześledzenie poszczególnych etapów nie jest łatwe z powodu braku pełnych danych i od razu należy ostrzec Czytelnika, że dysponujemy wiedzą raczej pośrednią. Niniejsza praca zajmuje się jedynie ułomkami informacji, które mówią o zarobkach i realiach ówczesnego życia, a przede wszystkim świadczą o osobistej strategii rynkowej przyjętej przez Herberta. Pełna wiedza na temat dochodów poety nie istnieje nie tylko dlatego, że brak wielu źródeł będących tajemnicą handlową (na przykład umów z wydawnictwami) albo były one skrzętnie skrywane przed fiskusem PRL oraz postrachem twórców, czyli stowarzyszeniem ZAiKS, ale też z powodu ograniczeń korespondencji poety jako podstawy prowadzonych badań. Czegóż się więc dowiadujemy? Że poeta zarobił całkiem przyzwoite pieniądze, które umożliwiły mu przedłużanie pobytu na Zachodzie i odbywanie podróży owocujących kolejnymi esejami. Jego wyjazdy były reinwestycją literacką. Poszczególne kwoty, jakie udało się ustalić, są – oczywiście – ważne, ale głównym tematem rozważań jest jednak generalna strategia życia z literatury i sposoby realizacji tej postawy.Herbert wybrał nieustabilizowane życie niezależnego literata żyjącego ze swej produkcji literackiej. Postawa przyjęta przez poetę była czymś absolutnie wyjątkowym. Badacz próbujący ustalić finansową strategię przetrwania polskiego pisarza w drugiej połowie XX wieku musi się zmierzyć z kilkoma problemami, z których do ważnych należą okoliczności historyczne oraz nieznajomość kontekstu kulturowego. Cywilizacja sowiecka została zniszczona, a wiedza o komunizmie zanika. Pisząc więc dla dzisiejszego czytelnika, należy objaśniać nieznane mechanizmy społeczne, polityczne i ekonomiczne, a także przedstawiać społeczne sposoby funkcjonowania utworów i samych twórców, tak aby nasze obecne kulturowe usytuowanie i punkt odbioru nie zaciemniły, a raczej nie zniekształciły znaczeń pierwotnych, charakterystycznych dla tamtej rzeczywistości – stąd obszerny kontekst kulturowy rozważań na temat finansów.
Keywords: literaturoznawstwo